Systematische literatuurstudie: betekenis, stappen en PRISMA

Wat betekent systematisch hier?

Systematisch betekent navolgbaar en volledig binnen je afbakening. Een lezer moet kunnen nagaan welke studies je vond, welke je liet vallen en waarom. Daarom beschrijf je je werkwijze als een methode, met dezelfde zorg als een onderzoeker die data verzamelt. De studies zijn je data.

Het tegenovergestelde is een verhalende literatuurstudie, waarin je gericht zoekt en selecteert op relevantie. Die heeft een ander doel: de stand van kennis ordenen als voorbereiding op eigen onderzoek. Een overzicht van de soorten staat bij een literatuurstudie schrijven.

Fictief voorbeeld van een opmerkingJe besluit stelt dat de maatregel werkt, maar je interviews tonen vooral hoe medewerkers ze ervaren. Kan je je besluit afbakenen tot wat je gegevens laten zien?

Verbind je je bronnen, of vat je ze na elkaar samen? Upload je pdf en de gratis preview toont je een eerste opmerking bij een deel van je tekst, zonder account. Betalen doe je pas als je de volledige evaluatie wilt.

Kies je pdfof sleep hem hierheen

Systematische review, meta-analyse en scoping review

Een meta-analyse is een statistische stap die je kunt zetten bovenop een systematische review, als de studies het toelaten. Lijken ze te weinig op elkaar, dan blijf je bij een verhalende synthese en zeg je waarom.

Drie vormen die vaak door elkaar gebruikt worden
Vorm	Vraag	Kwaliteitsbeoordeling	Synthese
Systematische review	Afgebakend, bijvoorbeeld het effect van een interventie bij een bepaalde groep	Ja, per studie, met een erkend instrument	Verhalend of thematisch, en eventueel statistisch
Meta-analyse	Dezelfde, voor kwantitatieve studies die genoeg op elkaar lijken	Ja	Statistisch: een gepoolde schatting van het effect, met aandacht voor de verschillen tussen studies (heterogeniteit)
Scoping review	Breed: welk onderzoek bestaat er, met welke begrippen en methodes	Meestal niet	Een overzicht in tabellen en categorieën, geen uitspraak over effecten

De stappen van een systematische literatuurstudie

Een afgebakende vraag. In gezondheidsonderzoek vaak in PICO-vorm: populatie, interventie, vergelijking (comparison), uitkomst (outcome). Voor kwalitatieve vragen gebruiken sommige auteurs PEO (populatie, blootstelling, uitkomst) of SPIDER. Het schema is een hulpmiddel om je vraag scherp te krijgen; je opleiding zegt of het gevraagd wordt.
Een protocol vooraf. Je legt vraag, criteria, databanken en werkwijze vast voor je begint te zoeken. Grote reviews registreren dat protocol publiek, bijvoorbeeld in PROSPERO. Voor een studentenproject volstaat meestal een protocol dat je met je promotor afspreekt.
Een zoekstrategie. Per begrip uit je vraag een reeks synoniemen en vaktermen, verbonden met OR; de begrippen onderling met AND. Je zoekt in meerdere databanken, past de zoekstring aan elke databank aan en noteert de datum en het aantal treffers.
In- en exclusiecriteria. Welke populatie, welke designs, welke periode, welke talen, welk soort publicatie. Elk criterium heeft een reden die je kunt uitleggen.
Selectie in fasen. Eerst duplicaten verwijderen, dan titel en abstract screenen, dan de volledige tekst lezen. Per uitgesloten volledige tekst noteer je de reden. In professionele reviews screenen twee onderzoekers onafhankelijk; doe je het alleen, zeg dat dan als beperking.
Kwaliteitsbeoordeling. Per studie beoordeel je de kwaliteit of het risico op vertekening met een instrument dat bij het design past, zoals een CASP-checklist, een JBI-instrument of het Cochrane-instrument RoB 2 voor gerandomiseerde studies.
Data-extractie. Per studie dezelfde gegevens in een tabel: design, populatie, interventie of fenomeen, meting, belangrijkste bevinding, beperkingen.
Synthese. Je brengt de bevindingen samen: per uitkomst, per thema of statistisch in een meta-analyse. Je bespreekt waar studies uiteenlopen en wat dat verklaart.
Rapporteren. Veel tijdschriften en opleidingen vragen dat je rapporteert volgens PRISMA 2020: een checklist van 27 items en een stroomdiagram dat toont hoeveel studies je in elke fase vond, uitsloot en opnam.

Het PRISMA-stroomdiagram lezen en maken

Het stroomdiagram toont je selectie in één figuur. Bovenaan staan de treffers per databank en uit andere bronnen, daaronder het aantal na het verwijderen van duplicaten, het aantal gescreend op titel en abstract, het aantal volledige teksten dat je las en, onderaan, het aantal studies in je review. Naast elke stap staat hoeveel je uitsloot, en bij de volledige teksten ook waarom.

Een docent controleert vaak eerst of de getallen kloppen: wat je uitsluit en wat overblijft, moet optellen tot het aantal van de stap erboven. En of de redenen voor uitsluiting overeenkomen met de criteria die je in je methode noemde.

Een systematische literatuurstudie in een bachelorproef of masterproef

In veel opleidingen schrijf je een literatuurstudie met systematische zoekstrategie, zonder dat er een volledige systematische review verwacht wordt. Het verschil zit in de omvang: minder databanken, één beoordelaar, soms geen formele kwaliteitsbeoordeling. Dat kan, zolang je het benoemt. Noem je werk geen systematische review als je de stappen niet zet; noem het wat het is en verantwoord je keuzes.

Kijk in je opdrachtomschrijving welke stappen gevraagd worden, en spreek het protocol vooraf met je promotor af. Een plan op papier spaart je achteraf discussies over waarom een studie ontbreekt.

Waar het misgaat: zes fictieve voorbeelden

Een zoekstring die je niet kunt herhalen. ‘Er werd gezocht in PubMed en Google Scholar met relevante zoektermen.’ Welke termen, in welke combinatie, op welke datum? Zet de volledige zoekstring per databank in je tekst of in een bijlage.
Criteria die pas achteraf verschijnen. ‘Studies van vóór 2015 werden niet besproken omdat ze verouderd zijn.’ Als dat een criterium was, hoort het bij je criteria, met een reden. Als je het na het lezen besliste, is het een selectiekeuze die je moet verantwoorden.
Getallen die niet optellen. ‘Na screening bleven 24 artikels over, waarvan 9 werden opgenomen.’ Waarom vielen er 15 af? Het stroomdiagram vraagt per uitgesloten volledige tekst een reden.
Kwaliteit beoordelen zonder instrument. ‘De studies waren van goede kwaliteit.’ Volgens welk instrument, op welke punten, en welke studies scoorden zwakker? Een tabel per studie maakt dit controleerbaar.
Een conclusie die groter is dan de studies. ‘Muziektherapie vermindert angst bij patiënten op intensieve zorg.’ Als de opgenomen studies klein en tegenstrijdig waren, zegt de synthese iets voorzichtigers. Leg naast je conclusie hoeveel studies haar dragen en hoe sterk ze waren.
Een meta-analyse op studies die niet te vergelijken zijn. ‘De resultaten werden samengevoegd tot één effect.’ Meten de studies dezelfde uitkomst, op dezelfde manier, bij een vergelijkbare groep? Zo niet, bespreek de verschillen in plaats van ze te middelen.

Checklist voor je methodehoofdstuk

Staat je vraag in één zin, met de populatie, het fenomeen of de interventie en de uitkomst?
Kan iemand je zoekstring per databank letterlijk overnemen?
Heeft elk in- en exclusiecriterium een reden?
Tellen de getallen in je stroomdiagram op?
Heb je per studie een kwaliteitsbeoordeling, met het instrument erbij?
Zegt je besluit niet meer dan de opgenomen studies samen dragen?
Benoem je de beperkingen van je eigen werkwijze, zoals één beoordelaar of een beperkt aantal databanken?

Veelgestelde vragen

Wat is een systematische literatuurstudie?

Een literatuurstudie die een afgebakende vraag beantwoordt met al het onderzoek dat aan vooraf vastgelegde criteria voldoet, volgens een protocol dat iemand anders kan herhalen: zoekstrategie, in- en exclusiecriteria, selectie in fasen, kwaliteitsbeoordeling en synthese.

Wat is het verschil tussen een systematische review en een meta-analyse?

De systematische review is de hele werkwijze van zoeken, selecteren, beoordelen en samenbrengen. Een meta-analyse is een statistische stap daarbovenop, waarin je de resultaten van vergelijkbare kwantitatieve studies combineert tot één schatting. Niet elke systematische review bevat een meta-analyse.

Wat is het verschil tussen een scoping review en een systematic review?

Een scoping review brengt in kaart welk onderzoek er over een breed onderwerp bestaat, meestal zonder kwaliteitsbeoordeling. Een systematic review beantwoordt een afgebakende vraag en beoordeelt de kwaliteit van elke opgenomen studie.

Wat is PRISMA bij een systematische review?

PRISMA is een rapportagerichtlijn voor systematische reviews. De versie van 2020 bestaat uit een checklist van 27 items en een stroomdiagram dat toont hoeveel studies je per fase vond, uitsloot en opnam.

Mag ik een systematische literatuurstudie alleen doen?

Voor een bachelorproef of masterproef doe je ze meestal alleen. In professionele reviews screenen twee onderzoekers onafhankelijk, dus vermeld dat je alleen screende als beperking en beschrijf hoe je twijfelgevallen besliste.

Wat Esmond met je systematische literatuurstudie doet

Esmond herhaalt je zoektocht niet. Het beoordeelt wat je schreef: of je methode navolgbaar beschreven is, of je selectie overeenkomt met je criteria en of je besluit binnen de grenzen van de opgenomen studies blijft, met vragen om zelf verder te werken. Gratis voorproef, daarna vanaf €3,99, klaar na enkele minuten.

Verder lezen

Een literatuurstudie schrijven: stappenplan, soorten en fouten
Je literatuurstudie laten nakijken: een evaluatie per passage
De IMRaD-structuur: hoe je een review als artikel opbouwt