De absolute fout Δx is de onzekerheid op een meetwaarde, in dezelfde eenheid als die waarde: bij x = (5,20 ± 0,05) cm is dat 0,05 cm. De relatieve fout is die onzekerheid gedeeld door de absolute waarde van de meetwaarde, Δx / |x|, zonder eenheid en vaak in procent: 0,05 / 5,20 ≈ 1 %.
Δx is de halve breedte van het interval x ± Δx; de volledige breedte is 2Δx. Hieronder lees je hoe je de absolute fout bepaalt uit één of meer metingen, hoe je fouten doorrekent naar een resultaat, een uitgewerkt voorbeeld, drie voorbeelden uit verschillende labo's en de fouten die in laboverslagen terugkomen.
In handboeken en practicumhandleidingen heeft ‘absolute fout’ twee betekenissen. Meestal is het de onzekerheid Δx op je meting, zoals hierboven. Soms is het het verschil tussen je meetwaarde en een referentiewaarde, |x − x_ref|. Dat tweede is eigenlijk een afwijking, en gedeeld door de referentiewaarde geeft het de procentuele afwijking. Beide hebben een plaats in een laboverslag: de onzekerheid in je resultaten, de afwijking en de vergelijking met die onzekerheid in je discussie. Zeg in je verslag welke van de twee je bedoelt.
Fictief voorbeeld van een opmerkingJe wil weten hoe vaak teams overleggen, maar je methode bestaat uit vier interviews. Kunnen interviews een vraag naar frequentie beantwoorden, of heb je daarvoor andere gegevens nodig?
Upload je pdf en de gratis preview toont je een eerste opmerking bij een deel van je tekst, zonder account. Betalen doe je pas als je de volledige evaluatie wilt.
Kies je pdfBereken je een resultaat uit meerdere meetwaarden, dan bepaal je de onzekerheid op dat resultaat uit de onzekerheden op elke meetwaarde. Er bestaan twee gangbare methoden. De lineaire methode telt de fouten gewoon op en geeft een worstcaseschatting als elke invoerfout begrensd is; ze wordt vaak in het secundair en in eerste practica gebruikt. De kwadratische methode neemt de vierkantswortel uit de som van de kwadraten; ze geldt voor onafhankelijke (ongecorreleerde) standaardonzekerheden, of die nu uit herhaalde metingen of uit toestelspecificaties komen, en geeft een kleinere, realistischere onzekerheid. Bij producten, quotiënten en machten zijn de regels hieronder een benadering die goed werkt zolang de relatieve onzekerheden klein zijn. Je practicumhandleiding zegt welke methode je gebruikt.
| Bewerking | Lineair (maximale fout) | Kwadratisch (onafhankelijke onzekerheden) |
|---|---|---|
| Som of verschil: a + b, a − b | Tel de absolute fouten op: Δa + Δb | √(Δa² + Δb²) |
| Product of quotiënt: a · b, a / b | Tel de relatieve fouten op: Δa/a + Δb/b | √((Δa/a)² + (Δb/b)²) als relatieve fout |
| Macht: aⁿ | Relatieve fout × |n|: |n| · Δa/a | Dezelfde regel |
| Vermenigvuldigen met een exacte constante: k · a | Absolute fout × |k| | Dezelfde regel |
Een fictieve meting: een karretje legt s = (2,000 ± 0,005) m af in t = (0,46 ± 0,02) s. De snelheid is v = s / t = 4,348 m/s.
De relatieve fouten zijn 0,005 / 2,000 = 0,25 % op de afstand en 0,02 / 0,46 ≈ 4,3 % op de tijd. Lineair tel je ze op: ongeveer 4,6 %, dus Δv ≈ 0,20 m/s. Kwadratisch: √(0,25² + 4,35²) ≈ 4,4 %, dus Δv ≈ 0,19 m/s. Afgerond op één beduidend cijfer geven beide 0,2 m/s, en je noteert v = (4,3 ± 0,2) m/s. Houdt je practicum twee cijfers aan als het eerste een 1 is, dan geeft de kwadratische methode (4,35 ± 0,19) m/s.
Het voorbeeld toont ook wat je discussie kan zeggen: de onzekerheid op de tijd bepaalt bijna alles. Een nauwkeuriger afstand helpt weinig; een betere tijdmeting, zoals een lichtpoort in plaats van een handchronometer, helpt veel.
De procentuele afwijking, |x − x_ref| / |x_ref| × 100 %, zegt hoe ver je van de referentiewaarde zit. De relatieve onzekerheid geeft aan hoe groot de meetonzekerheid is ten opzichte van de gemeten waarde. Leg ze naast elkaar in je discussie. Is de afwijking kleiner dan of vergelijkbaar met je onzekerheid, dan is je meting in overeenstemming met de verwachting. Is ze groot ten opzichte van de gecombineerde onzekerheid van je meting en de referentiewaarde, dan kan dat wijzen op een systematische fout, een aanname die niet opgaat of een onderschatte onzekerheid. Zoek uit welke.
De fragmenten zijn verzonnen. Bij elke fout staat waaraan je ze in je eigen verslag herkent en de vraag die een docent of labobegeleider erbij stelt. Het antwoord zoek je zelf.
Labo analytische chemie (fictief): een titratie van azijnzuur met natronloog van 0,1000 mol/L. Het monster is 5,00 mL, het verbruikte volume 12,35 mL. Het verslag geeft als resultaat 0,24700 mol/L, zonder onzekerheid.
Opmerking: vijf cijfers suggereren een nauwkeurigheid die buret en pipet niet halen. Welke onzekerheid hebben je getitreerd volume (twee aflezingen), je gepipetteerd monster en de concentratie van je natronloog, en hoeveel cijfers draagt je resultaat dan?
Labo (fictief) met een verdunningsreeks van vijf tienvoudige verdunningen. Het verslag neemt de pipetonzekerheid van één stap als onzekerheid op de eindconcentratie.
Opmerking: bij een reeks vermenigvuldig je de verdunningsfactoren, dus telt de relatieve onzekerheid van elke stap mee. Hoeveel pipetteerstappen bevat je reeks, en hoe groot wordt de relatieve onzekerheid op je eindconcentratie als je ze doorrekent?
Labo (fictief): een weerstand gemeten met een digitale multimeter, afgelezen als 4,70 kΩ. Het verslag noteert (4,70 ± 0,01) kΩ, één eenheid van het laatste cijfer.
Opmerking: de nauwkeurigheid van een multimeter staat in de handleiding, vaak als een percentage van de aflezing plus een aantal eenheden van het laatste cijfer. Wat zegt de handleiding van jouw toestel voor dit bereik, en hoe groot is je absolute fout dan?
Meestal de onzekerheid Δx op een meetwaarde, in dezelfde eenheid als die waarde: bij (5,20 ± 0,05) cm is dat 0,05 cm. Soms bedoelt men het verschil met een referentiewaarde. Zeg in je verslag welke van de twee je bedoelt.
Deel de absolute fout door de absolute waarde van de meetwaarde: Δx / |x|, met x verschillend van nul. Vermenigvuldig met honderd voor een percentage.
Nee. De relatieve fout is een verhouding tussen twee grootheden met dezelfde eenheid, dus de eenheid valt weg. Je noteert ze als een getal of een percentage.
Het doorrekenen van de onzekerheden op je meetwaarden naar de onzekerheid op een resultaat dat je eruit berekent. Bij een som tel je absolute fouten, bij een product of quotiënt relatieve fouten, lineair of kwadratisch.
Dat hangt af van wat de tolerantie op de buret al omvat en van de methode van je practicum. Een getitreerd volume is eindstand min beginstand, dus lees je twee keer af. Zijn die aflezingen even onzeker en onafhankelijk, dan telt de afleesonzekerheid twee keer mee (lineair) of √2 keer (kwadratisch). Een tolerantie zet je eerst om voor je ze kwadratisch combineert. Zeg welke methode je gebruikt.
Bij herhaalde metingen: het gemiddelde met GEMIDDELDE, de standaardafwijking met STDEV.S en de standaardfout door die standaardafwijking te delen door WORTEL(AANTAL(...)). Dat is de onzekerheid door spreiding; toestel- of kalibratieonzekerheid komt erbij. Zet in je verslag welke formule je gebruikte.
Esmond rekent je foutenpropagatie niet na. Het leest wel hoe je in de tekst over je metingen redeneert en signaleert waar je discussie meer beweert dan je resultaten dragen of waar je besluit geen onzekerheid noemt. Bij elk punt een vraag om zelf verder te werken. Gratis voorproef, vanaf €3,99, binnen enkele minuten. Hoort het verslag bij je bachelorproef of masterproef, dan lees je bij thesis nalezen wat Esmond in de hele tekst nagaat.
Onafhankelijke onzekerheden kwadratisch combineren, de standaardfout van een gemiddelde en een tolerantie omzetten naar een standaardonzekerheid: Joint Committee for Guides in Metrology (2008). Lineair en kwadratisch doorrekenen, met relatieve fouten bij een product of quotiënt: Taylor (1997).
Bijgewerkt voor academiejaar 2026-2027, nagekeken op .
Laat je tekst evalueren voor je indient